Pechtolds laatste kunstje

De inner circle van Alexander Pechtold wist al een jaar van zijn vertrek. Hoe houd je dat stil? Een reconstructie van Pechtolds laatste kunstje.

ANP

Eerste stap

'Mooi geweest'

Terwijl Mark Rutte zich op 6 oktober door zijn zaterdagse krantenroutine heen bladert, ziet hij rond tien uur in het schermpje van zijn Nokia ‘Pechtold’ oplichten. Die zal het wel over de afschaffing van de dividendbelasting willen hebben, taxeert de premier.

,,Ik bel je eigenlijk over iets anders’’, zegt Pechtold. ,,Ik ga straks op mijn congres vertellen dat ik ermee ophoud. Het is mooi geweest.’’ Rutte, die in 2006 tegelijk met Pechtold politiek leider werd, roept: ,,Dat meen je niet!!! Dat kun je niet maken!!! Ik dacht dat we samen oud zouden worden en dan met zijn tweeën naar het bejaardenhuis zouden gaan!’’

Het gesprek duurt bijna een uur, Pechtolds tranen vloeien. Hij wordt geraakt door zoveel waardering. Rutte: ,,Het ging gister even wel door mijn hoofd dat je kon vertrekken, maar ik dacht, dat doet hij niet.’’

Zijn telefonische afscheidsrondje met de coalitiepartners valt hem zwaarder dan hij denkt. Hij doet de gesprekken vanuit zijn eigen kamer met een rookterras, links onder de industriële 1931-toren van de Brabanthallen in Den Bosch. Voor de middag belt hij nog Gert Jan Segers, pas ’s middags komt hij toe aan Sybrand Buma, Klaas Dijkhoff en Kamervoorzitter Khadija Arib.

Nog één keer

Dertig maanden eerder, mei 2016, zit Pechtold met zijn getrouwen in het Italiaanse restaurant Gusto aan het Plein in Den Haag. De politieke peetmoeder van D66 Carla Pauw, zijn woordvoerders Daan Bonenkamp en Roy Kramer besluiten met Pechtold dat hij nog één keer gaat vlammen.

Ze gaan het nóg professioneler aanpakken. Weekends op Texel met rollenspelen van televisiedebatten. Er komt een tweede boek van Pechtold, waarin hij meer van zichzelf laat zien. En iemand moet Alexander fit houden. Het wekelijkse uurtje in het Wageningse krachthonk volstaat niet, Ingrid van Engelshoven gaat iedere woensdagochtend een half uur met hem hardlopen langs het Scheveningse strand.

De campagne voor de Tweede Kamerverkiezingen valt hem zwaar, maar de beloning is groot: van 12 naar 19 zetels. Pechtold verkeert dan nog in zalige onwetendheid over de totstandkoming van de nieuwe coalitie, die maar liefst 225 dagen zal vergen.

ANP

Toekomst

De inner circle van Pechtold weet dat hij op enig moment uit de Haagse politiek zal stappen. Voor hen is niet meer dan logisch dat hij dus niet toetreedt tot het kabinet. Als Pechtold in 1 op 1-gesprekken zijn ministers aanzoekt, stelt hij de vraag: ,,Ben je ook bereid een rol te spelen in de toekomst van D66?’’ Hij wil dat ze erover nadenken, de top moet zo breed mogelijk zijn als hij vertrekt. Een van zijn ministers: ,,Hij zocht bevestiging bij de mensen om hem heen. Dat het goed zou zijn dat hij zou stoppen als het kabinet stabiel was.’’

De avond van de gemeenteraadsverkiezingen zet Pechtold de eerste stappen. Hij staat ’s avonds 21 maart na het sluiten van de stembussen in de keuken van het Utrechtse huis van partijgenoot Alexandra van Huffelen. Pechtold zegt er tegen vicepremier Kajsa Ollongren: ,Ik ben over mijn vertrek aan het nadenken, wil je met me meedenken?’’ Ze knikt instemmend.

Vastbesloten

Even later op het buitenplaatsje achter de Dom rookt hij een sigaret met minister Van Engelshoven (Onderwijs): ,,Dit is écht mijn laatste campagne geweest.’’ Van Engelshoven denkt: ,,Dat zou ik ook zeggen. Die gaat niet.’’

Maar Pechtold blijft bij zijn besluit. Enkele dagen later zegt hij op zijn werkkamer tegen zijn politiek adviseur Elise van Zeeland: ,,Ik stop ermee.’’ Wanneer dan, wil Elise weten. ,,Niet nu, ik wil eerst de algemene politieke beschouwingen doen. Ik heb het spul er neergezet en moet dat verdedigen in het debat.’’ En wie weten het al? ,,Ik heb het de kinderen, Froukje en mijn broer verteld.’’

Als Kajsa Ollongren en haar politiek adviseur Roy Kramer op de warme maandagmiddag van 14 mei na het coalitieoverleg bij Pechtold langs gaan, zegt Pechtold: ,,Ik heb er thuis over gesproken, ik ga stoppen en maak het bekend op het congres.’’ Er valt een stilte. Wat een mededeling, denkt Ollongren.

,,Waarom dit moment?’’ vraagt ze. Daar heeft hij niet speciaal over nagedacht, maar het kabinet is stabiel. ,,Wat ga je doen?’’ Pechtold heeft geen idee. ,,Weet je het heel zeker?’’ peilt Ollongren met een lichte glimlach. Ze ziet vastbeslotenheid in Pechtolds ogen. Het lijkt haar een goed idee, ruim voor de twee verkiezingen van 2019. ,,Denk er goed over na. Het is nog ver weg. Maar neem vooral ook de nieuwe generatie tijdig in vertrouwen. Die moet er over kunnen nadenken.’’

ANP
ANP
ANP
ANP
ANP
ANP
Stilhouden

Opluchting en weemoed

Na twaalf jaar politiek leiderschap beweegt Pechtolds stemming zich tussen opluchting en weemoed. Tijdens de fractievergaderingen wijdt hij soms uit over de driekoppige fractie waarmee het ooit begon. En moppert hij over de ellenlange stemmingslijsten van tegenwoordig. Een van zijn naaste medewerkers waarschuwt hem: niet meer doen! Het irriteert niet alleen, maar zal D66-Kamerleden aan het denken zetten: waarom zegt hij dit?

Zijn vertrek mag niet uitlekken. In het Tweede Kamerrestaurant zitten op 26 juni Elise van Zeeland en Carla Pauw. Die laatste begeleidt Pechtold begeleidt bij zijn interviews met Vrij Nederland, die in het geheim worden gehouden. Daan Bonenkamp helpt hem met het schrijven van de congresspeech voor 6 oktober. Roy Kramer zegt aan tafel tegen Pechtold: ,,Dat gaat je nooit lukken, de congresleden verrassen met je vertrek.’’ En toch wil Pechtold het zo doen. Niet in een grijs Nieuwspoortzaaltje zoals Femke Halsema, maar voor zijn eigen leden met een grandioze speech.

Het is ook in die week dat Story een goed ingevoerd lijkend verhaal vertelt over de stukgelopen relatie van Pechtold met een fractievertegenwoordigster uit Meppel. Het team om Pechtold hoopt dat het overwaait, maar de bladen jagen op de politiek leider. Iedere woensdag vraagt het team zich af waar de bladen nu weer mee zullen komen. Door deze onrust stijgt de druk op de partij.

Two minds. Ik dacht ook, meteen met de deur in huis vallen.
Appje van Pechtold aan Daan Bonenkamp

Leugen

De eerste maandag van juli wordt het vertrekproces definitief in gang gezet. Pechtold zegt op zijn kamer tegen Ollongren:,,Ik wil het echt op het congres van 6 oktober bekendmaken. Maar niemand mag het weten.’’ Dat stuit op weerstand bij zijn eerste vrouw in het kabinet. Ze vreest chaos als niemand zich kan voorbereiden op de opvolgingsvraag.

Zo komen ze uit op een weekend in september waar hij zijn stap kan openbaren aan de bewindslieden, fractiebestuur en de rest van de partijtop.

Intussen is Daan Bonenkamp op vakantie in Vietnam en werkt aan zijn speech voor Pechtold. De twee mannen appen. Als Bonenkamp suggereert dat hij aan het begin van zijn speech voor de partij het grote nieuws zal uitspreken, appt Pechtold terug: ,,Two minds. Ik dacht ook, meteen met de deur in huis vallen.’’ En: ,,Nog 39 dagen. De stemming wisselt. Het is mooi zo.’’

De fractieleden krijgen op 16 augustus een mail dat de ze maandagochtend 8 oktober moeten vergaderen over hun inbreng tijdens de begrotingsbehandelingen. In werkelijkheid wil Pechtold dat de nog onwetende Kamerleden dan geen verplichtingen hebben, want die dag moeten ze hun nieuwe fractieleider kiezen.

Pechtold moet het spel op de wagen zetten, zonder slapende honden wakker te maken. Als hij vertrekt, valt er een plek vrij. Hij belt 23 juli met Rutger Schonis, de eerste opvolger op de D66-kandidatenlijst. ,,Er is iemand naar mij toegekomen die dit najaar uit de Tweede Kamer vertrekt’’, jokt Pechtold. ,,Ik vertel niet wie, anders gaat het rondzingen. Houd er rekening mee dat je moet opvolgen.’’

ANP
ANP

Hoge woord

De partijtop zal het eerste weekend van september in Winterswijk bijeenkomen, op vakantieboerderij Pieriks. Maar op weg naar dat weekend twijfelt Pechtold, tot op de zaterdag zelf, of hij het wel gaat delen. ,,Waarom moeten al die mensen het weten? Ik ga het niet vertellen!’’ Pas op zaterdag 1 september, als iedereen er is, hakt hij de knoop door.

Zo’n vijftien D66-ers kijken zaterdagochtend uit over grazige weiden. Directeur van het partijbureau Sander Bus laat bij 21 graden de zonnebrandolie rondgaan. Er wordt over de strategie gesproken. De sfeer is goed, een deel van de groep is vrijdagavond al gearriveerd. Tot drie uur ’s nachts is er geborreld.

Meteen na de broodjes, om kwart over een, neemt Pechtold het woord. ,,Ik heb er langer over nagedacht, ik ga stoppen. Ik heb hier echt naar toegewerkt. Jullie moeten weten: er komt een publicatie aan van Privé, maar dat heeft met deze stap niets te maken.’’

Grote klap

Fractieoverleg

Hoewel sommigen op de hoogte zijn, slaat het nieuws in als een mortiergranaat in een aangeharkte kloostertuin. De ministers Wouter Koolmees, Ingrid van Engelshoven en staatssecretaris Stientje van Veldhoven schieten vol. Hoewel ze het wisten, houden Roy Kramer en Carla Pauw het ook niet droog. Als eerste spreekt Kajsa Ollongren. Omdat ze het wist en om anderen de kans te geven zich te herpakken. ,,Ik heb bewondering voor je dat je dit hebt besloten,’’ zegt de vicepremier. ,,We zullen het heel goed moeten doen met elkaar. We zijn nu verdrietig om dit moment, maar de schouders gaan eronder. Dat kunnen we!’’

Zijn politiek kompaan Van Engelshoven, met wie hij twaalf jaar eerder de strategie bedacht om D66 weer in de regering te brengen, zegt: ,,Ik gun het je heel erg Alexander. Maar het verrast me toch. Ik moet het even een plaats geven.’’

Dan krijgt Pechtold bericht binnen dat hij per mail de Privé-publicatie kan lezen. Er wordt geschorst, het gezelschap valt in groepjes uiteen. Na de schorsing wordt hardop gesproken over de ontstane situatie nu Pechtold weggaat. Moet er niet een extern iemand het fractieproces gaan begeleiden?

,,Nee’’, zegt vice-fractievoorzitter Kees Verhoeven. ,,Geef ons even’’, zegt hij. Kuierend door het weiland zondert hij zich vijf minuten af met het aanwezige fractiebestuur. Vera Bergkamp, Steven van Weyenberg, Rob Jetten en Verhoeven komen wandelend tot de uitkomst dat er geen buitenstaander aan te pas komt. Verhoeven, terug in de groep: ,,Ik kan het proces zelf doen, omdat ik geen aspiraties koester om Alexander op te volgen.’’ Vervolgens kijkt de hele groep besmuikt naar Rob Jetten, die geen krimp geeft.

Voordat ze uiteengaan, wordt de afspraak gemaakt dat niemand het er thuis over heeft dat Pechtold over een ruime maand vertrekt. Alleen dan kan het geheim blijven.

Ik gun het je heel erg Alexander. Maar het verrast me toch. Ik moet het even een plaats geven.
Ingrid van Engelshoven
Stil afscheid

Kaartje

Dan moet het stil blijven tot de congresdag. Als Privé die woensdag 5 september verschijnt schrikt het Binnenhof. VVD-fractievoorzitter Klaas Dijkhoff laat uit compassie mede namens woordvoerder Kees Berghuis een goede fles Glennfiddich-whisky bezorgen bij Pechtold. ,,Sterkte!’’ staat er op het kaartje. Het gebaar raakt de D66’er.

Voor het congresweekend belt Pechtold nog even met Ingrid van Engelshoven. ,,Kun jij regelen dat je zondag ná het congres in Buitenhof zit? Ik heb liever dat jij er zit dan dat ik er moeit zitten. Dan kun je meteen commentaar leveren op mijn vertrek.’’ Van Engelshoven praat zich het programma in met een verhaal over het hoger onderwijs.

Zaterdag 6 oktober is het zover. Bij een ontbijtbuffet in de Brabanthallen moet de fractie vanaf acht uur vergaderen over de congresmoties. Ze beginnen wat later, omdat Pia Dijkstra en Joost Sneller bellen dat ze nog in de file staan.

Pechtold: ,,Ik heb jullie onder valse voorwendselen laten komen. Ik houd er vanmiddag mee op tijdens mijn speech.’’ Ook hier houdt niet iedereen het droog.

De hele dag ontvangt Pechtold op zijn kamer mensen die al stiekem afscheid komen nemen. De meeste Kamerleden met wie Pechtold in het fractiebestuur zat, heffen tussen de middag een glas Pannier brut champagne met hem. Als oud-senaatsfractievoorzitter en NS-president Roger van Boxtel zijn opwachting maakt, vallen de mannen elkaar grienend in de armen.

Vanaf drie uur ’s middag komen Froukje, zijn twee kinderen, zijn moeder en zijn broer Roland naar zijn kamer. De pubers vinden het allemaal wezenloos lang duren. Roland Pechtold, niet helemaal bekend met de Haagse mores: ,,Je stopt als leider, maar je blijft toch wel in de Tweede Kamer?’’ Broer Alexander: ,,Nee!’’

ANP

Speech

Het congresprogramma dijt uit, de voorzitter moet van alles schrappen om Pechtold de eerste avondjournaals te laten halen. Licht onhandig lopen Thom de Graaf en Roger van Boxtel richting podium, waar ze samen met Pechtold wachten tot hij aan de beurt is. Van Boxtel houdt het niet meer en valt Pechtold ten overstaan van het hele congres om de hals tien minuten voordat hij zijn slotakkoord zet.

,,What the fuck!’’ denken verschillende ingewijden. Gaat het nu uitlekken door Van Boxtel? Maar Pechtold bereikt schadevrij het podium en begint aan zijn speech. De zaal siddert tijdens de eerste zinnen. ,,Vandaag eindigt het. Hier op ons congres stap ik van het podium af.’’

Na de afsluitende congresborrel eet Pechtold die avond met zijn directe naasten in de Koekjesfabriek in Den Bosch. Hij gaat zoals altijd met zijn rug naar de deur zitten. Hij heeft geen zin om goed bedoelende passanten uitleg te geven. Dodelijk vermoeid is hij, maar innig tevreden.

Opvolging

Rob Jetten

Als de D66-Kamerleden zijn bekomen van het nieuws, gaat op zondag 7 oktober hun telefoon. Vanaf het middaguur belt Kees Verhoeven alle fractieleden afzonderlijk voor de biechtstoelprocedure. Ze mogen hun hart luchten, aangeven of ze zelf kandidaat zijn en wie ze zien zitten voor de post. Dan valt de naam van Rob Jetten al veelvuldig. Aan het einde van zijn belsessie heeft Verhoeven een rood oor en drie kandidaten: Jetten, Paul van Meenen en Salima Belhaj.

Rob Jetten maakt de meeste kans. Hoewel Pechtold aanvankelijk sceptisch was over Jetten: -,,Moet dat nou, een Jonge Democraten-voorzitter op de lijst’’- kan en wil Pechtold niet om hem heen. Hij positioneert hem als duidelijk is dat er een groot talent in de fractie zit. Hij krijgt dan ook alle kansen. Pechtold prijst hem in zijn afscheidsspeech.

Andere mogelijk kandidaten zoals Verhoeven haken af. Hij is recent co-ouder van drie kinderen en heeft de puf niet het grote offer te brengen dat Pechtold bracht. Ook Jan Paternotte deinst ervoor terug. Hij bouwt een gezin op en taxeert dat het zijn moment niet is.

ANP

Stemming

Op kasteel Oud-Poelgeest te Oegstgeest komt de fractie die maandag om tien uur bijeen. De Kamerleden stemmen schriftelijk. De briefjes worden ingeleverd en het is duidelijk dat Rob Jetten overweldigend de voorkeur geniet. De precieze uitslag wordt zelfs niet aan de andere D66-Kamerleden gecommuniceerd. Wie het zien wil, mag de uitslag in kijken. Wel vraagt Verhoeven dat iedereen hardop uitspreekt vrede te hebben met de uitslag.

Rond drie uur belt Pechtold om Jetten te feliciteren. De voormalig leider van D66 is nu echt opgelucht. Pechtold trekt nu een week uit voor de 1500 mensen die persoonlijk gereageerd hebben op zijn terugtreden. Hij bedankt ze. Stuk voor stuk.

De Kamer neemt afscheid van Pechtold

Dit artikel is opgemaakt met behulp van onze brand-contenttool (vandaar de melding ‘aangeboden door’), maar is wel degelijk volledig tot stand gekomen door onafhankelijk journalistiek werk van onze parlementaire redactie.